Αύξηση κατά 6,8% στην περιεκτικότητα αλατιού στο ψωμί από φούρνους μέσα σε διάστημα δώδεκα ετών καταδεικνύει μελέτη του ΕΦΕΤ. Συγκεκριμένα, η μέση περιεκτικότητα σε αλάτι στο μη συσκευασμένο ψωμί που πωλείται στα αρτοποιεία αυξήθηκε από 1,32% το 2012 σε 1,41% το 2024. Μόλις το 19,4% των δειγμάτων φάνηκε να συμμορφώνονται με το όριο του 1,2% που προέβλεπε Μνημόνιο Συνεργασίας (MoU) μεταξύ του ΕΦΕΤ και της Ομοσπονδίας Αρτοποιών Ελλάδας. Αντιθέτως, το 2012 αυτό το ποσοστό ανερχόταν σε 31,8%.

Σύμφωνα με τον ΕΦΕΤ, αυτή η διαπίστωση προκαλεί ανησυχία για τη δημόσια υγεία, δεδομένου ότι το ψωμί αποτελεί μία από τις κύριες πηγές αλατιού στη διατροφή των Ελλήνων. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) συστήνει η ημερήσια πρόσληψη αλατιού να μην υπερβαίνει τα 5 γραμμάρια για τους ενήλικες, ωστόσο οι περισσότεροι Έλληνες καταναλώνουν σχεδόν διπλάσια ποσότητα. Η υψηλή κατανάλωση αλατιού αυξάνει την αρτηριακή πίεση και τον κίνδυνο εμφάνισης καρδιοπαθειών, αγγειακών εγκεφαλικών επεισοδίων, νεφρικής νόσου και οστεοπόρωσης, επιβαρύνοντας σημαντικά τη δημόσια υγεία και το σύστημα υγειονομικής περίθαλψης. Ο ΠΟΥ εκτιμά ότι η μείωση της κατανάλωσης αλατιού στα συνιστώμενα επίπεδα θα μπορούσε να αποτρέψει έως και 2,5 εκατομμύρια θανάτους ετησίως, παγκοσμίως.

Σύμφωνα με τη μελέτη, η αύξηση στην περιεκτικότητα αλατιού που καταγράφηκε στην Ελλάδα ήταν απροσδόκητη διότι παρόμοιες εθελοντικές δράσεις ανασύστασης τροφίμων με στόχο τη μείωση αλατιού κατέληξαν σε θετικά αποτελέσματα σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Η αποτυχία αυτής της πρωτοβουλίας στην Ελλάδα ενδέχεται να οφείλεται σε ανησυχίες των αρτοποιών για πιθανή μείωση της αποδοχής του ψωμιού από τους καταναλωτές, αλλά και στο γεγονός ότι η εφαρμογή της συμφωνίας δεν ήταν υποχρεωτική. Επομένως, για να επιτευχθεί ουσιαστική και βιώσιμη μείωση του αλατιού, ολοένα και περισσότεροι ειδικοί θεωρούν ότι απαιτείται νομοθετική ρύθμιση και όχι αποκλειστικά εθελοντικές δράσεις. Η διεθνής εμπειρία και τα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η μείωση του αλατιού στο ψωμί είναι εφικτή, δεν απαιτεί αλλαγή συνταγής, είναι αποδεκτή από τους καταναλωτές και δεν επηρεάζει αρνητικά τις πωλήσεις, καθώς οι σταδιακές μειώσεις έως και 30-40% δεν γίνονται εύκολα αντιληπτές στη γεύση.

Όπως δήλωσε ο πρόεδρος του ΕΦΕΤ, Α. Ζαμπέλας, καθηγητής Διατροφής του Ανθρώπου στο Τμήμα Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής του Ανθρώπου του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Αρχής για την Ασφάλεια Τροφίμων, «η Ελλάδα χρειάζεται μία ρεαλιστική, αλλά δεσμευτική πολιτική για το αλάτι. Η μείωση της πρόσληψης αλατιού αποτελεί ένα από τα πιο αποτελεσματικά μέτρα πρόληψης χρόνιων νοσημάτων. Ήρθε η ώρα η χώρα μας να περάσει από τις καλές προθέσεις σε πιο ουσιαστικές και συστηματικές δράσεις».

Σημειώνεται ότι η μελέτη του ΕΦΕΤ αξιοποίησε δεδομένα κατανάλωσης της Πανελλαδικής Μελέτης Διατροφής και Υγείας (ΠΑ.ΜΕ.Δ.Υ.) του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών και δημοσιεύτηκε στις 27 Οκτωβρίου 2025 στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Nutrients (ανοιχτής πρόσβασης).

Ο λανθάνων αυτοάνοσος διαβήτης των ενηλίκων είναι μια μορφή διαβήτη τύπου 1, όπου τα ινσουλινοπαραγωγά κύτταρα του παγκρέατος καταστρέφονται από το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα του ανθρώπου, αλλά εν αντιθέσει με τον διαβήτη τύπου 1, η νόσος εκδηλώνεται με πολύ αργό ρυθμό και μερικές φορές μπορεί να χρειαστούν χρόνια για να εμφανίσει συμπτώματα ο ασθενής. Έτσι, συνδυαστικά με την όψιμη εκδήλωση του στην ενήλικη ζωή, πολλές φορές λανθασμένα κάνει τους γιατρούς να τον θεωρούν ως διαβήτη τύπου 2.

Η κύρια πηγή πρόσληψης νατρίου για τον άνθρωπο είναι το αλάτι. Το τελευταίο έχει 40% περιεκτικότητα σε νάτριο και για κάθε 2,5 γραμμάρια αλατιού που κατανάλωνει ο άνθρωπος μέσω της διατροφής του λαμβάνει 1 γραμμάριο νατρίου.

Παλαιότερη μελέτη είχε δείξει ότι η κατανάλωση αλατιού μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο εκδήλωσης διαβήτη τύπου 2, ίσως μέσω της άμεσης επίδρασης που έχει στην αντίσταση ινσουλίνης ή/και προάγοντας την αύξηση της αρτηριακής πίεσης του αίματος και του σωματικού βάρους.

65% αύξηση του κινδύνου για κάθε γραμμάριο

Στη μελέτη που παρουσιάστηκε στο EASD, ερευνητές του Ινστιτούτου Περιβαλλοντικής Ιατρικής στο Ινστιτούτο Καρολίνσκα της Στοκχόλμης στη Σουηδία θέλησαν να διερευνήσουν αν υπάρχει πράγματι σχέση μεταξύ νατρίου και κινδύνου εκδήλωσης διαβήτη τύπου 2 ή λανθάνοντος αυτοάνοσου διαβήτη των ενηλίκων.

Οι επιστήμονες ανέλυσαν στοιχεία από σουηδική πληθυσμιακή μελέτη για τους παράγοντες κινδύνου εμφάνισης των δύο μορφών διαβήτη και συνέκριναν 355 και 1.136 περιπτώσεις, για την καθεμιά αντίστοιχα, με ίδια ομάδα 1.379 ατόμων από τον γενικό πληθυσμό.

Η διατροφή καταγράφηκε μέσω ερωτηματολογίων που συμπλήρωσαν τα άτομα, ενώ υπολογίστηκαν και οι θερμίδες, τα θρεπτικά συστατικά και το νάτριο που περιείχαν τα διαιτολόγια. Επίσης ελήφθη υπόψη η γενετική επιρροή του κινδύνου αυτοάνοσου διαβήτη με τους ασθενείς να χωρίζονται σε ομάδες υψηλού κινδύνου ή άλλου ανάλογα με τον γονοτυπό τους.

Ακόμα, συνεκτιμήθηκαν άλλοι παράγοντες κινδύνου, όπως η ηλικία, το φύλο, ο Δείκτης Μάζας Σώματος, το κάπνισμα, η σωματική δραστηριότητα, το οικογενειακό ιστορικό διαβήτη, το αλκοόλ, η συνολική ενέργεια και η πρόσληψη καλίου.

Από την ανάλυση των στοιχείων διαπιστώθηκε ότι η κατανάλωση νατρίου σχετιζόταν με, κατά μέσο όρο, 65% αύξηση του κινδύνου εκδήλωσης διαβήτη τύπου 2 για κάθε επιπλέον γραμμάριο αλατιού που κατανάλωναν οι εθελοντές, ημερησίως. Όταν χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες ανάλγοα με την κατανάλωση νατρίου (κάτω από 2,3 γραμ., 2,3-2,9 γραμ. και πάνω από 2,9 γραμ.) ηομάδα με την υψηλότερη πρόσληψη είχε 72% μεγαλύτερο κίνδυνο εκδήλωσης διαβήτη συγκριτικά με την ομάδα που είχε τη μικρότερη πρόσληψη.

Η επίπτωση της καταναλισκόμενης ποσότητας νατρίου στον κίνδυνο εκδήλωσης λανθάνοντος αυτοάνοσου διαβήτη των ενηλίκων ήταν ακόμα μεγαλύτερη, με 82% αύξηση για κάθε γραμμάρια που έτρωγαν επιπλέον, καθημερινά. Τα άτομα με τον υψηλού κινδύνου γονότυπο που επίσης είχαν μεγάλη κατανάλωση αλατιού (2,9 γραμ./ημέρα) είχαν σχεδόν τριπλάσιες πιθανότητες να εκδηλώσουν τη νόσο, συγκριτικά με εκείνους που έτρωγαν τη μικρότερη ποσότητα νατρίου (κάτω από 2,3 γραμ./ημέρα).

«Επιβεβαιώσαμε τη σχέση νατρίου και διαβήτη τύπου 2 και ότι η υψηλή πρόσληψη νατρίου μπορεί να είναι παράγοντας κινδύνου για λανθάνοντα αυτοάνοσο διαβήτη των ενηλίκων, ειδικά στους φορείς του υψηλού κινδύνου γονότυπου. Αυτά τα στοιχεία μπορεί να έχουν σημαντική συμβολή στην πρωτοπαθή πρόληψη του διαβήτη στους ενήλικες», υπογράμμισαν οι ερευνητές κατά την παρουσίαση της μελέτης.

Κίνδυνοι από την υπερβολική κατανάλωση αλατιού

Η αυξημένη πρόσληψη αλατιού συμβάλλει στην ανάπτυξη υπέρτασης σε άτομα με σχετική προδιάθεση. Άτομα με αυξημένη αρτηριακή πίεση έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να αναπτύξουν στεφανιαία νόσο, και κυρίως εγκεφαλικό επεισόδιο, σε σύγκριση με αυτούς που έχουν φυσιολογική πίεση.

Το μαγειρικό αλάτι είναι μια χημική ένωση που αποτελείται κατά 40% από νάτριο (Na) και κατά 60% από χλώριο (Cl), δηλαδή 1 γρ. αλατιού ισοδυναμεί με 0,4 γρ. νατρίου. Το νάτριο είναι το στοιχείο εκείνο που ενοχοποιείται για την υπέρταση. Επιπλέον, ενώ το νάτριο δεν είναι καρκινογόνο αυτό καθαυτό, η υψηλή πρόσληψη αλατιού μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου στο στομάχι σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες, όπως π.χ. λοίμωξη με το Ελικοβακτηρίδιο του πυλωρού.

Πολλοί πιστεύουν ότι πετυχαίνουν χαμηλή πρόσληψη αλατιού/νατρίου επειδή δεν προσθέτουν επιπλέον αλάτι στο πιάτο τους. Ωστόσο, εκτός από το επιτραπέζιο αλάτι, υπάρχουν πολλές τροφές που περιέχουν «κρυμμένο» προστιθέμενο αλάτι ή νάτριο. Έρευνες σε ευρωπαϊκά κράτη έχουν δείξει ότι το 70-75% του προσλαμβανόμενου νατρίου προέρχεται από επεξεργασμένες τροφές και από γεύματα εκτός σπιτιού (ενώ ένα 10-15% από φυσικές μη επεξεργασμένες τροφές και ένα 10-15% από την προσθήκη αλατιού κατά τη διάρκεια μαγειρέματος και στο τραπέζι).

Πόσο αλάτι την ημέρα συστήνουν οι ειδικοί

Η ελάχιστη ποσότητα νατρίου που χρειάζεται ένας υγιής ενήλικας εκτιμάται ότι είναι 0,18-0,23 γρ. ημερησίως (υπό την προϋπόθεση ότι δεν ιδρώνει). Μια δίαιτα που παρέχει αυτή την ποσότητα νατρίου είναι πιθανό να μην μπορεί να καλύψει τις ανάγκες σε άλλα θρεπτικά συστατικά. Επομένως προκειμένου να διασφαλιστεί η επάρκεια σε άλλες θρεπτικές ουσίες και να αναπληρωθούν οι απώλειες νατρίου μέσω του ιδρώτα, οι υγιείς ενήλικες χρειάζονται περίπου 1,5 γρ. νάτριου την ημέρα που αντιστοιχεί σε 3,8 γρ. αλατιού ημερησίως. Επειδή όμως είναι δύσκολο να επιτευχθεί μια τέτοια πρόσληψη –δεδομένου ότι μέση κατανάλωση αλατιού στα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη κυμαίνεται στα 8-11 γρ. ημερησίως– μια πιο ρεαλιστική σύσταση από παγκόσμιους οργανισμούς και εθνικές αρχές είναι τα 5-6 γρ. αλατιού την ημέρα.

Η Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων (EFSA) συγκεκριμένα προτείνει τιμή αναφοράς πρόσληψης για τις ανάγκες επισήμανσης των τροφίμων τα 6 γρ. αλατιού για τον γενικό πληθυσμό. Παιδιά μικρότερα των 11 ετών θα πρέπει να προσλαμβάνουν λιγότερο από 6 γρ. αλατιού ημερησίως.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συστήνει λιγότερο από 5 γρ. αλατιού ημερησίως. Ίδιες συστάσεις με αυτές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας ισχύουν και για την Ελλάδα. Η ποσότητα 5 γρ. ισοδυναμεί με ένα κουταλάκι του γλυκού.

Πώς μπορείτε να γνωρίζετε εάν ένα τρόφιμο έχει πολύ αλάτι

Αναζητήστε στις ετικέτες συσκευασμένων προϊόντων τη διατροφική επισήμανση.

Εάν ένα τρόφιμο στα 100 γρ. περιέχει περισσότερο από 0,6 γρ. νατρίου (ή 1,5 γρ. αλατιού) τότε είναι υψηλό σε νάτριο/αλάτι.

Εάν ένα τρόφιμο στα 100 γρ. περιέχει 0,1 γρ. νατρίου (ή 0,3 γρ. αλατιού) ή λιγότερο, τότε είναι χαμηλό σε νάτριο/αλάτι.

Εάν η ποσότητα αλατιού ανά 100 γρ. είναι μεταξύ αυτών των τιμών, τότε το τρόφιμο περιέχει ένα μέτριο επίπεδο αλατιού.

Πολύ χαμηλό σε νάτριο/αλάτι είναι ένα τρόφιμο το οποίο περιέχει όχι περισσότερο από 0,04 γρ. νατρίου ή ισοδύναμη ποσότητα αλατιού ανά 100 γρ. ή 100 ml.

Ελεύθερο σε νάτριο/αλάτι είναι ένα τρόφιμο το οποίο περιέχει όχι περισσότερο από 0,005 γρ. νατρίου ή ισοδύναμη ποσότητα αλατιού ανά 100 γρ. ή 100 ml.

Θυμηθείτε ότι η ποσότητα που καταναλώνετε από ένα συγκεκριμένο τρόφιμο έχει αντίκτυπο στο πόσο αλάτι προσλαμβάνετε.

Πρακτικές συμβουλές για τη μείωση πρόσληψης αλατιού/νατρίου

– Απομακρύνετε την αλατιέρα από το τραπέζι και μην προσθέτετε αλάτι προτού δοκιμάσετε το φαγητό.

– Μάθετε να χρησιμοποιείτε μπαχαρικά και αρωματικά βότανα (π.χ. άνηθο, ρίγανη, δεντρολίβανο) για να ενισχύσετε τη γεύση των τροφών.

– Προσπαθήστε να καταναλώνετε περισσότερες φρέσκες ακατέργαστες τροφές. Τα κατεψυγμένα φρέσκα λαχανικά τα οποία δεν έχουν υποστεί καμία άλλη επεξεργασία δεν περιέχουν πρόσθετο αλάτι.

– Όταν ψωνίζετε, μην ξεχνάτε να διαβάζετε τις ετικέτες της συσκευασίας του τροφίμου που επιλέγετε.

– Η προμήθεια τροφίμων χαμηλής περιεκτικότητας σε νάτριο είναι σήμερα ευκολότερη από παλιότερα. Αναζητήστε τρόφιμα χαμηλής περιεκτικότητας σε νάτριο.

– Συγκεκριμένα να είστε προσεκτικοί στην επιλογή έτοιμων σαλτσών και «στιγμιαίων» προϊόντων τα οποία ενδεχομένως έχουν υψηλή περιεκτικότητα σε νάτριο.

– Προσοχή θα πρέπει να δοθεί και στα αλλαντικά, τυριά, τουρσιά και αρτοπαρασκευάσματα με υψηλή περιεκτικότητα σε νάτριο.

– Ξεπλένετε τις κονσερβοποιημένες τροφές που διατηρούνται σε άλμη πριν τις καταναλώσετε.

– Ξαρμυρίζετε τις ελιές και τη φέτα που χρησιμοποιούνται παραδοσιακά στην ελληνική χωριάτικη σαλάτα.

– Ζητήστε στις ταβέρνες και τα εστιατόρια να μην προσθέτουν αλάτι στα φαγητά πριν το σερβίρισμα, όπως για παράδειγμα στις τηγανητές πατάτες, ψητά κρέατα/ψάρια και τη σαλάτα.

– Όταν βράζετε ζυμαρικά/ρύζι, μην προσθέτετε αλάτι στο νερό.

Μυρωδικά αντί για αλάτι

Το αλάτι μπορεί εύκολα να αντικατασταθεί, σε μεγάλο βαθμό, με φρέσκα ή και αποξηραμένα μυρωδικά. Τα μυρωδικά όχι μόνο βελτιώνουν τη γεύση και το άρωμα των φαγητών αλλά το εμπλουτίζουν και με ωφέλιμες ουσίες όπως είναι τα αντιοξειδωτικά.

Κάποια συσκευασμένα μείγματα αποξηραμένων μυρωδικών περιέχουν αλάτι, οπότε είναι προτιμότερο να επιλέγετε μείγματα μυρωδικών (και μπαχαρικών) χωρίς αλάτι. Οι κύβοι ή οι ζωμοί μαγειρέματος (που περιέχουν μυρωδικά) περιέχουν αλάτι, όπως και η σάλτσα σόγιας καθώς και άλλες τυποποιημένες σάλτσες. Εάν χρησιμοποιήσετε κύβο ή ζωμό μαγειρέματος, μην προσθέτετε επιπλέον αλάτι στο φαγητό.

Όπου είναι δυνατό, προτιμήστε να προσθέτετε τα μυρωδικά προς το τέλος του μαγειρέματος, για να μην χαθούν τα αιθέρια έλαια που περιέχονται σε πολλά από αυτά. Αν χρησιμοποιείτε φρέσκα μυρωδικά σε σαλάτες ή συνταγές που δεν περιλαμβάνουν ψήσιμο ή βράσιμο, φροντίστε να τα πλένετε προσεκτικά πριν τη χρήση.

Να αποθηκεύετε τα αποξηραμένα μυρωδικά σε σκιερό μέρος και μέσα σε ερμητικά κλειστά δοχεία προκειμένου να διασφαλίσετε την ποιότητά τους (περιεκτικότητα σε αιθέρια έλαια) για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

Εκτός από τα μυρωδικά βότανα, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε μπαχαρικά (π.χ. πιπέρι, πάπρικα, γαρίφαλο, κανέλα), χυμό λεμονιού, σέλινο, σκόρδο, φρέσκο ή αποξηραμένο κρεμμύδι και ψιλοκομμένα λαχανικά εποχής.

Είναι πιο εύκολο να πετύχετε τη μείωση του αλατιού και την αντικατάστασή του με μυρωδικά σταδιακά, ώστε να έχετε χρόνο να προσαρμοστείτε στις νέες γεύσεις.

Δείτε στους παρακάτω πίνακες μερικές προτάσεις για μυρωδικά που μπορείτε να χρησιμοποιήσετε αντί του αλατιού σε μερικά από τα πιο συνήθη φαγητά που απαντώνται το ελληνικό τραπέζι.

Πηγή: Ενιαίος Φορέας Ελέγχου Τροφίμων (ΕΦΕΤ)

Η εξαιρετική συγκέντρωση αλάτων εμποδίζει κάθε είδους μακροσκοπική υδρόβια ζωή όπως τα ψάρια και τα φυτά να ζήσουν εδώ, αν και υπάρχουν μικροσκοπικές ποσότητες βακτηρίων και μικροβιακών μυκήτων. Το νερό της λίμνης είναι τόσο πυκνό ώστε είναι αδύνατον να βυθιστεί κάποιος στη Νεκρά Θάλασσα.

Το νερό περιέχει περισσότερους από 35 διαφορετικούς τύπους ορυκτών, όπως μαγνήσιο, ασβέστιο, κάλιο, βρώμιο, θείο και ιώδιο. Η περίεργη χημεία έχει ως αποτέλεσμα την εμφάνιση κάποιων εντυπωσιακών, αλλά παροδικών, σχηματισμών κρυστάλλων αλατιού, που είναι φυσικά έργα κρυσταλλικής τέχνης και μοιάζουν με περίεργα γλυπτά.

perierga.gr